Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης παρουσίασε την πρόσφατη συμφωνία με τους Κοινωνικούς Εταίρους για τη σταδιακή πλήρη επαναφορά της ΑΤΑ ως μεταρρύθμιση, δικαιότερη κατανομή του εθνικού εισοδήματος και ενίσχυση της μεσαίας τάξης και των χαμηλών εισοδημάτων.
Το CIReN εξέτασε τον ισχυρισμό του με βάση το τι συμφωνήθηκε για να επαληθεύσει ποιους και πόσους καλύπτει, τον τρόπο που θα οφεληθούν και ποιους και πόσους συνεχίζει να αφήνει ακάλυπτους.
Ο Ισχυρισμός
Στις 13 Νοεμβρίου, αμέσως μετά την υπογραφή συμφωνίας για την ΑΤΑ ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης δήλωσε: “Η σημερινή κατάληξη σε μόνιμη συμφωνία εντάσσεται στο πλαίσιο και την προσπάθεια της μεταρρυθμιστικής πολιτικής μας για δικαιότερη κατανομή του εθνικού εισοδήματος, για την περαιτέρω ενίσχυση της μεσαίας τάξης και των χαμηλών εισοδημάτων, με στόχο την κοινωνική συνοχή”.
Τα γεγονότα
Η Συμφωνία της ΑΤΑ (Αυτόματη Τιμαριθμική Αναπροσαρμογή) είναι ένας θεσμός που εφαρμόζεται από την εποχή της Αγγλοκρατίας τη δεκαετία του ‘40 στην Κύπρο. Αφορά την αυτόματη αναπροσαρμογή μισθών με βάση τον πληθωρισμό – την αύξηση του Δείκτη Τιμών Καταναλωτή.
Στην Κύπρο η ΑΤΑ καλύπτει συγκεκριμένες κατηγορίες εργαζομένων για τις οποίες υπάρχει συμφωνία μεταξύ των εργοδοτικών και των συνδικαλιστικών οργανώσεων.
Ο σκοπός της ΑΤΑ είναι να διατηρεί την αγοραστική δύναμη, ώστε οι αυξήσεις στις τιμές βασικών αγαθών και υπηρεσιών να μην μειώνουν το βιοτικό επίπεδο αυτών που επωφελούνται από ΑΤΑ.
Οι εργαζόμενοι που καλύπτονται από την ΑΤΑ είναι:
(α) Οι δημόσιοι υπάλληλοι (μόνιμοι ή έκτακτοι) και οι εργαζόμενοι στον ευρύτερο δημόσιο τομέα (ημικρατικοί οργανισμοί, δήμοι, δυνάμεις ασφαλείας κ.ο.κ)
(β) Εργαζόμενοι στον ιδιωτικό τομέα που καλύπτονται από συλλογικές συμβάσεις εργασίας, ή άλλες συμφωνίες με τον εργοδότη τους, που προβλέπουν ρητά την καταβολή ΑΤΑ.
Δεν υπάρχει δια νόμου υποχρέωση από την πλευρά των εργοδοτών για καταβολή ΑΤΑ. Έτσι, εξαιρείται μια μεγάλη μερίδα εργαζομένων:
(α) Ιδιωτικοί υπάλληλοι ή εργάτες που δεν καλύπτονται από συλλογική σύμβαση ή ειδική συμφωνία με τον εργοδότη τους
(β) Αυτοτελώς εργαζόμενοι (freelancers, αυτοεργοδοτούμενοι, επιχειρηματίες).
(γ) Ωρομίσθιοι και εργαζόμενοι με ευέλικτες μορφές απασχόλησης
Όλοι αυτοί εξαιρούνται, εκτός αν προβλέπεται στη σύμβαση τους η καταβολή ΑΤΑ, ή αν τους παραχωρείται ΑΤΑ με πρωτοβουλία των εργοδοτών τους. Αυτό, όμως, είναι προαιρετικό και συναρτάται με πολλούς παράγοντες που κρίνουν οι εργοδότες τους: αξιολόγηση, παραγωγικότητα, ευρρωστία επιχείρησης κοκ. Το 2013, μετά την κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος λόγω της οικονομικής κρίσης, η ΑΤΑ ως μηχανισμός πάγωσε για τέσσερα χρόνια. Επανήλθε το 2017 με καταβολή του 50% της ΑΤΑ, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρχει θετικός ρυθμός ανάπτυξης και, βέβαια, πληθωρισμός.
Το 2023 έγινε νέα μεταβατική συμφωνία με ρήτρα διετούς επαναξιολόγησης για καταβολή του 66.7% της ΑΤΑ.
Τον Απρίλιο του 2025, οι συνδικαλιστικές οργανώσεις ζήτησαν πλήρη αποκατάσταση και επέκταση της ΑΤΑ για καθολική εφαρμογή του. Αντίθετα, οι εργοδοτικές οργανώσεις υποστήριξαν ότι η ΑΤΑ προκαλούσε «τεχνητές αυξήσεις μισθών» και έπληττε την ανταγωνιστικότητας. Η κυβέρνηση, ως είθισθαι, με τον αρμόδιο υπουργό Εργασίας ενεργεί ως διαμεσολαβητής ανμεσα στα μέρη για την επίτευξη συμφωνίας.
Ο υπουργός Εργασίας Γιάννης Παναγιώτου δήλωσε τον Σεπτέμβριο ότι η πολιτική της κυβέρνησης είναι ο εκσυγχρονισμός της ATA” με βασικές παραμέτρους, μεταξύ άλλων, την “καθολική επέκταση για την κάλυψη του συνόλου των εργαζομένων” και τη “δίκαιη απόδοση για αποκατάσταση του ποσοστού καταβολής με έμφαση στους χαμηλόμισθους και στη μεσαία τάξη”.
Η συμφωνία έγινε εφικτή με προσωπική ανάμιξη και του προέδρου Νίκου Χριστοδουλίδη και ανακοινώθηκε από τον ίδιο στο Προεδρικό Μέγαρο στις 13 Νοεμβρίου.
Η συμφωνία περιέλαβε τα εξής:
- Σταδιακή απόδοση της ΑΤΑ μέχρι πλήρους απόδοσης, ξεκινώντας από το 80%, την 1/1/2026, ακολούθως στο 90% από 1/7/2026 και τέλος στο 100% από 1/7/2027.
- Η ΑΤΑ θα καταβάλλεται εφόσον η ετήσια ποσοστιαία μεταβολή του ρυθμού ανάπτυξης κατά το προηγούμενο έτος είναι θετική – όπως ίσχυε και πριν.
- Για πρώτη φορά καθορίστηκε ανώτατο όριο αύξησης του πληθωρισμού κατά το προηγούμενο έτος ύψους 4% για τον υπολογισμό της ετήσιας ανώτατης αύξησης της ΑΤΑ.
- Επέκταση της ΑΤΑ για όσους λαμβάνουν Εθνικό Κατώτατο Μισθό.
Ο πληθωρισμός του 2024 ήταν 1,8% . Μέχρι τον Οκτώβριο του 2025 ήταν μόλις 0.3%. Οι μισθολογικές προσαρμογές θα είναι μικρές, αλλά η ΑΤΑ αποκαθίσταται πλήρως για το μέλλον.
Ποιοι θα πάρουν ΑΤΑ;
Το σύνολο των εργαζομένων στην Κύπρο με βάση τα πιο πρόσφατα στοιχεία που δίνει η Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου (β’ τρίμηνο 2025) είναι 515.600 άτομα: 443.325 στον ιδιωτικό τομέα και 72.275 στο δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα.
Θα επωφεληθούν με ΑΤΑ οι ακόλουθοι:
- Το σύνολο των εργαζομένων στο δημόσιο και τον ευρύτερο δημόσιο τομέα που είναι 72.275 άτομα.
- Στον ιδιωτικό τομέα μέχρι περίπου 100.000 άτομα, με βάση στοιχεία που δίνουν οι συνδικαλιστικές οργανώσεις (ΣΕΚ, ΠΕΟ, ΔΕΟΚ, ΕΤΥΚ) για το έτος 2024 σε σχέση με τα μέλη τους που είναι κάτω από συλλογικές συμβάσεις. Οι τομείς και κλάδοι της οικονομίας, όπου οι εργαζόμενοι έχουν συλλογικές συμβάσεις είναι κυρίως οι μεγάλες βιομηχανίες, τα ξενοδοχεία, τα λιμάνια, τα αεροδρόμια, οι τράπεζες, ο τομέας της υγείας (ορισμένα νοσοκομεία), και κατασκευαστικοί κλάδοι όπως η οικοδομική, η ξυλουργική, μωσαϊκά κτλ)
- Με τη συμφωνία του Νοεμβρίου προστίθενται και οι 55.000 λήπτες του Εθνικού Κατώτατου Μισθού. Ο αριθμός των ληπτών Κατώτατου Μισθού περιλαμβάνεται σε επίσημο ανακοινωθέν της κυβερνησης μετά τη συμφωνία. Οι λήπτες Κατώτατου Μισθού είναι κυρίως νεοεισερχόμενοι στην αγορά εργασίας, καθώς και αλλοδαποί από τρίτες χώρες και άλλοι ευρωπαίοι που απασχολούνται σε τομείς όπως ο κατασκευαστικός και οι οικοδομές,, η εστίαση, η μεταποίηση και παραϊατρικό προσωπικό και βοηθοί υγείας. Από τον Κατώτατο Μισθό εξαιρέθηκαν οικιακές βοηθοί και ο γεωργοκτηνοτροφικός τομέας που απασχολεί αλλοδαπούς από τρίτες χώρες.
Έτσι, τo άθροισμα των επωφελουμένων από τη συμφωνία καταβολής της ΑΤΑ υπολογίζεται στο 44% των εργαζομένων, περίπου 227.000 άτομα.
Αυτοί που δεν καλύπτονται με ΑΤΑ είναι όλοι στον ιδιωτικό τομέα, ανέρχονται σε περίπου 288.000 και αντιστοιχούν στο 56% του εργατικού δυναμικού και το 65% του ιδιωτικού τομέα, κυρίως υπάλληλοι, αυτοαπασχολούμενοι, μικρομεσαίοι επιχειρηματίες, βιοτέχνες, μερικώς απασχολούμενοι κοκ.
Μεταρρυθμιστική πολιτική;
Η συμφωνία δε συνιστά μεταρρύθμιση από τη στιγμή που αφορά προϋπάρχοντα θεσμό, η φιλοσοφία του οποίου δεν άλλαξε. Πρόκειται, για πλήρη επαναφορά μηχανισμού προσαρμογής μισθών με ορισμένες επιμέρους προσαρμογές. Παρά την προσθήκη μιας κατηγορίας χαμηλόμισθων – ληπτών Κατώτατου Μισθού, εξακολουθεί να μην καλύπτει μεγάλη μερίδα εργαζομένων του ιδιωτικού τομέα.
“Δικαιότερη κατανομή”;
Τα στοιχεία δεν επιβεβαιώνουν κάτι τέτοιο. Μια μερίδα εργαζομένων (44%) καλύπτεται και μια άλλη δεν καλύπτεται καθόλου (56%). Για αυτούς που δεν επωφελούνται, όχι μόνο δεν συμβάλλει, αλλά μεγεθύνει την ανισότητα. Συγκεκριμένα, καλύπτει όλους τους εργαζομένους στο δημόσιο τομέα (100%), αλλά μόνο το 35% των εργαζομένων στον ιδιωτικό τομέα.
Αυτό προκαλεί περαιτέρω απόκλιση στο υφιστάμενο χάσμα μισθών δημοσίου – ιδιωτικού τομέα. Ο τρόπος που καταβάλλεται η ΑΤΑ επίσης δεν είναι δίκαιος, από τη στιγμή που η καταβολή της είναι ποσοστό ανάλογο με το ύψος ενός μισθού εργαζομένου.
Παράδειγμα:
Ένας χαμηλά αμειβόμενος εργαζόμενος με €2.000 ακαθάριστο μισθό, θα λάβει μέσω ΑΤΑ €60 – σε μια χρονιά με 3% πληθωρισμό και 100% απόδοση ΑΤΑ.
Ένας εργαζόμενος που είναι υψηλά αμειβόμενοςμε €5.000 μισθό θα λάβει αύξηση €150.
Πριν την καταβολή της ΑΤΑ η διαφορά μεταξύ τους ήταν €3.000. Μετά την ΑΤΑ αυξάνεται στα €3.090.
Συνεπώς, η αναπροσαρμογή δεν είναι δίκαιη, ούτε για όσους έχουν το ευεργέτημα της ΑΤΑ. Για τους εργαζόμενους με πολύ υψηλό μισθό, δεν είναι απλώς προσαρμογή στο κόστος ζωής, αλλά ένα σκανδαλώδες προνόμιο.
Προνόμια αξιωματούχων
Η συμφωνία δεν περιέλαβε κάποια ρύθμιση για να περιορίσει την αδικία αυτή.
Ο οικονομολόγος Ιωάννης Τιρκίδης, πρόεδρος της Εταιρίας Κυπριακών Οικονομικών Μελετών υποστηρίζει ότι “η συμφωνία ΑΤΑ επιδεινώνει τις ανισότητες μεταξύ των υψηλόμισθων και των χαμηλόμισθων εντός των επιλέξιμων ομάδων”. Σε άρθρο του στην εφημερίδα “Πολίτης” στις 23 Νοεμβρίου, ο Τιρκίδης, υποστηρίζει επίσης ότι “η εναλλακτική λύση θα ήταν ένα σύστημα που θα λειτουργούσε με εισοδηματικό πλαφόν, όπου η ΑΤΑ εφαρμόζεται μέχρι ενός μέγιστου ποσού, μια πρόταση που δεν αναγνωρίστηκε κατά τις διαπραγματεύσεις μεταξύ των ενδιαφερομένων μερών, της κυβέρνησης, των εργοδοτικών συνδέσμων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων.
Ας πάρουμε το παράδειγμα με 3% πληθωρισμό και 100% ΑΤΑ, το οποίο υπολογίζεται τόσο πάνω στον μικτό μισθό, όσο και τα επιδόματα τους:
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα πάρει ετησίως αύξηση €5.510 (από €183.667 σε €189.177).
Τα μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου €3.572 (από €119.088 σε €122.660).
Ένας δικαστής €3.447 (από €114.929 σε €118.376)
Επίτροποι €3.058 (από €101.952 σε €105.010)
Οι βουλευτές €2.939 (από €97.982 σε €100.921).
Με βάση τις αντίστοιχες υψηλές ακαθάριστες αμοιβές τους θα λάβουν αυξήσεις μέσω ΑΤΑ και γενικοί διευθυντές και τμηματάρχες στο δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα.
Αυτό δεν συμβάλλει στην εμπέδωση του αισθήματος δικαιοσύνης, της κοινωνικής συνοχής και της ενίσχυσης των χαμηλών και μεσαίων εισοδημάτων.
Τρόποι εφαρμογής ΑΤΑ
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση και διεθνώς υπάρχουν ορισμένες χώρες που εφαρμόζουν μηχανισμούς ΑΤΑ, αλλά με πολύ σημαντικές διαφοροποιήσεις σε σχέση με την Κύπρο. Ο οικονομολόγος Ιωάννης Τιρκίδης υποστηρίζει ότι το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο “χρησιμοποιούν δεσμευτικούς μηχανισμούς για όλη την οικονομία, όπου η τιμαριθμική αναπροσαρμογή των μισθών είναι πλήρης και καλύπτει όλους τους εργαζομένους”. Αντίθετα, σημειώνει “η Γαλλία και η Σλοβενία συνδέουν την ΑΤΑ αποκλειστικά με τον εθνικό κατώτατο μισθό”, ενώ η Μάλτα εφαρμόζει ετησίως ΑΤΑ “με καθολική, σταθερή αναπροσαρμογή σε ευρώ, όχι ποσοστιαία: παρέχει πολύ μεγαλύτερο ποσοστό αύξησης στους χαμηλόμισθους από ό,τι στους υψηλόμισθους, μειώνοντας έτσι την εισοδηματική ανισότητα”. Καταβάλλει επίσης “ξεχωριστό, κρατικά χρηματοδοτούμενο επιπλέον επίδομα διαβίωσης», καταβάλλεται σε νοικοκυριά χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος για πρόσθετη στήριξη”.
Σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, το βασικό εργαλείο για την αναδιανομή του εθνικού πλούτου είναι η φορολογία εισοδημάτων φυσικών προσώπων και εταιρειών, ενώ η στήριξη των πιο αδύναμων κοινωνικών στρωμάτων γίνεται μέσω του κράτους πρόνοιας και του κατώτατου μισθού.
Στην Κύπρο ο Εθνικός Κατώτατος Μισθός καθιερώθηκε σχετικά πρόσφατα με νόμο νόμο και τέθηκε σε εφαρμογή το 2023. Σε παράρτημα της συμφωνίας αναφέρεται ότι θα γίνει “διασύνδεση του Κατώτατου Μισθού με την ΑΤΑ μέσω ενσωμάτωσης του ποσού που αντιστοιχεί σε ΑΤΑ για τα δύο προηγούμενα έτη στον Κατώτατο Μισθό”. Μετά τη συμφωνία, ο Υπουργός Εργασίας Γιάννης Παναγιώτου διευκρίνισε στη Βουλή ότι η ΑΤΑ που θα λάβουν για πρώτη φορά “είναι το κάτι τις παραπάνω” και δεν αφορά την αύξηση του Κατώτατου Μισθού που αποτελεί ξεχωριστό αντικείμενο συζήτησης.
Η συμφωνία θα επηρεάζει τέλος και τις συντάξεις γιατί λαμβάνεται υπόψιν στο ποσό που καταβάλλεται στους συνταξιούχους.
Η κυβέρνηση προανήγγειλε αυξήσεις στις συντάξεις και τον κατώτατο μισθό που θα συζητηθούν τις επόμενες εβδομάδες.
Η Ετυμηγορία: Παραπλανητική
Δεν αποτελεί μεταρρύθμιση: Η συμφωνία ATA αποκαθιστά έναν προϋπάρχοντα μηχανισμό, αντί να εισάγει μια διαρθρωτική αλλαγή. Το πεδίο εφαρμογής και η φιλοσοφία της παραμένουν τα ίδια, με περιορισμένες τροποποιήσεις.
Δεν αποτελεί δικαιότερη κατανομή εισοδήματος: Μόνο το 44% των εργαζομένων και των εργαζομένων στον δημόσιο τομέα και κάποιοι στον ιδιωτικό τομέα θα επωφεληθούν. Το υπόλοιπο 56% των εργαζομένων, που είναι στον ιδιωτικό τομέα, αποκλείονται εντελώς.
Δεν βοηθά στην κοινωνική συνοχή: Διαιωνίζοντας την αδικία, η ATA είναι ανάλογη με τον μισθό, με αποτέλεσμα υψηλότερες αυξήσεις για τους υψηλόμισθους και χαμηλότερες αυξήσεις για τους χαμηλόμισθους. Αυτό διευρύνει το χάσμα εισοδήματος στην κοινωνία και υπονομεύει την «κοινωνική συνοχή».
Το παρόν πρόγραμμα υποστηρίζεται από το European Media and Information Fund (EMIF). Την αποκλειστική ευθύνη για οποιοδήποτε περιεχόμενο που υποστηρίζεται από το EMIF φέρουν οι συντάκτες του προγράμματος και αυτό ενδέχεται να μην αντανακλά κατ’ ανάγκην τις θέσεις του EMIF και των εταίρων του Ταμείου, του Ιδρύματος Calouste Gulbenkian και του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου.